Li’ xa ta jcha’tam xtok ti ts’ib ta bats’i k’op yo’ k’ucha’al xkak’ ta a’yel ti k’usi ta jta ta ilel nopel, chapel ta jol ko’ontone, ja’ no’ox yu’un mu ja’uk no’ox ti k’usi ta jnop ta jchap ti vu’un jtuke, mo’oj ja’ jkoman a’yejtik, yu’un ja’ ta xkalbe jutuk sjam smelol ti k’usitik ta xk’ot ta pasel, ta alel li’ ta jpat jxokontik bu nakalutik jujun k’ak’ale.

Ti k’usi ta jcholbe jutuk sk’oplal tana li’e ja’ ti k’u x-elan ta xjel batel k’usi ta sk’an spas ta xkuxlejik ti ach’ jch’iel jk’opojeletike, manchuk me ch’ium kerem o me ch’ium tseb ko’ol ta xjel batel ti k’usi ta sk’an sjol yo’onike, yu’un tijbat xa sjol yo’onik yu’un ti k’usitik chilik ta xk’ot ta pasel ta yantik namal lume, lek me lo’il maxil, me son ak’ot, me ts’ib, yan xtoke ta sk’u’ spok’ik, ja’ ti k’usi staik ta ch’amele. Ja’ no’ox yu’un oy bak’intik mu’yuk ta nopik lek ti k’usi ta sk’anike jech no’ox ta svonto chanik, mu’yuk bu ta xchi’in ta lo’il sjol yo’onik me ja’ jech tuk’ ta xbat ti xkuxlejalike.

Pisile mu skotoluk ti k’usi ach’ ta xich’ chanele mu chopoluk yu’un ono’ox jech ta xjel batel ti kuxlejalile, jech chak’ucha’al vu’utike ijel ti jkuxlejtike, ti k’u x-elan oyutik tana li’e mu jechuk chak’ucha’al ich’i ik’opojik ti jmoltot jyame’tike, ti jtotik jme’tike yan to’ox ek ti xkuxlejike oy yik’al te xvulvun yo’onik ek’ ti k’alal la yilik ijel tal jtaleltike.

Tana li’e toj j-anil xa ta xjel ti kuxlejalile, ti uni k’ox ololetike toj j-anil xa k’usi ta xchanik, ja’ ti ep xa no’ox bu ta staik ta ilele, lek me ta chanobvuntik o me spukobil stenobil k’op a’yej o me ta svinajesobil k’usitik ta xk’otan pasel, me ta nom o me ta noch’. Yu’un ti li’e mu xa no’ox jeche’uk nom bu jipilutik nitil tsakalutik xa ta sjunlejal banamil, manchuk me -jeche’ mu jch’un- xijchi, yu’un ono’ox ta melel toj j-anil xa ta xjel ti ch’iel k’opojelale.

Lek xa xvinaj ti ta xjel batel ti xkuxlej skotol lumetike. Ja’ no’ox yu’un mu yu’unuk ta xch’ay skotol ti k’u x-elan kuxul tal vo’neje, mo’oj te ono’ox nitil tsakal batel, ti k’usi ta spasike ta sp’olesik, ta xyepajseik yu’un mu xa no’ox xk’ot xkuxlej cha’ayik ja’yo ta sa’ik yan k’usi ta spasik, yu’un mu xa xk’ot lek ta yo’onik ti k’u x-elan oyike, mu xa no’ox junuk yo’onik te xa no sa´sun, xtal xbatik ta sk’elel k’usi xu’ spasik, ja’ mu xkat ko’ontontik me oy k’usi ta xjele.

Ti jkuxlejtike jech chak’uchal te’etik oy sna’ xliluj skotol yanal ta x-ach’ub va’ay u me sta yoraile lek xa yaxk’utan xtok, oy te’etik mu sna’ sjel yanalik te oy o batel, ta jujuntik ta xk’ex ti yanale jech mu xkiltik o ti k’u x-elan ta xjel o batele, pisile ta ono’ox xjel. Bak’intik xtoke oy ts’unubal te’etik ta xich’ ts’akel yo’ k’uchal anil xch’i. Ja’ me jech ti jkuxlejtike oy ta xk’un jel stuk, oy ta xch’ay batel ti k’usi ta xich’ pasele yu’un mu xa jtuneluk cha’ay ti boch’otik ta to’ox spasike; ti boch’o ta to spas batele yu’un ja’ jech ta sta stuk’il sjam smelol cha’ay ti xkuxlejike ja’yo te nitil tsakal batel yu’unik ta xch’iel sk’opojelik ja’ ti  ja’ yi’bel ti stalelike, ti k’u x-elan kajtsajem tal k’ak’al yu’unike, ja’ me jech te nitil tsakal batel ti stalel kuxlejale.

Yanuk un k’alal ta xich’ jelel ti k’usitik ta xich’ pasel ta kuxlejale, ja’ ti yu’un jech sta sk’ak’alil ta xjele, yu’un jot xa o ti k’usi ta xich’ sa’ele, ti kuxlejale ta xlik ta sa’bel yan yelov, yan stuk’il k’uchal te tsakal o batel ti yi’bel kuxlejale, ti va’aye ja’ jech ta xk’ot ta pasel me yu’un lek nopbil chapbil sk’oplal  ti k’usi ta xich’ pasel jelel ta kuxlejale, yanuk me jeche’ no’ox vonto tambile mu’yuk stuk’il ta xbat, k’usiuk no’ox ta xich’ pasel.

Tana li’e oy xa k’usi ta xlik ta jelel ti ta xkuxlejal slumal bats’i vinik antsetike, oy jun ti k’usi tsots sk’oplal ti jun yipal ta xlik ochuk ta jol o’ontonal, ja’ ti ach’ k’ejimol ach’ son ta xlik spasik stijik ti ch’ium kerem tsebetike, ti va’aye ja’ tsots likem yu’unik ti boch’otik ta xk’opojik ta bats’i k’op tsotsil likemik ta slumal Sots’leb xchi’uk Chamo’ ti ta sk’ejintaik ta bats’i k’op ti rock, sbi yu’unik ta inglés, ti va’ay k’u x-elan ta stijik ta xk’ejinike toj lek cha’ayik j-o’lol, yantike mu to xk’ot lek ta yo’onik. Ti va’ay k’u x-elane ja’ ono’ox jech, skotol ti k’usi ach’ la xich’ likesel xchi’uk jelel ta kuxlejale, ta slikes jutuk k’op a’yej yu’un ta sok ya’el ti kuxlejale, ko’ol xchi’uk ta xchuk sba ya’el, me ech’ ora k’ak’al une ta xlik jitujuk un, k’unk’un ta xlamtsaj ti xchopolil o’ontonale, va’ay un ta xa xich’ k’upinel o me te ta xch’ay batel stuk. Ja’ jech jbel cha’bel sjam smelol ti ta xjel  kuxlejalile.